“Çoyr Yazıtı” Hangi Dilde? Bilimsel Bir İnceleme
Yazıya başlamadan önce… Bugün sizlerle birlikte, eski Türk dilinin izlerini taşıyan bir yazıt üzerinden birlikte düşünelim istiyorum. Bu yazıtın dili ve dönemi üzerine merak ediyorsanız, gelin bilimsel verilerle ama herkesin anlayabileceği şekilde adım adım ilerleyelim.
Yazıtın Tanımı ve Tarihsel Bağlamı
Çoyr Yazıtı, Moğolistan’ın Dornogovi aymağında, Sansar‑Ula Dağı güney eteklerinde bulunan bir taş anıttır. ([Tarihte][1]) Bu yazıtın yaklaşık olarak MS 682‑691 yılları arasına tarihlendirildiği kabul edilir. ([Vikipedi][2]) Onun bu dönemde dikilmiş olması, Türk dilinin yazılı örnekleri açısından oldukça önemlidir.
Dil ve Alfabe Üzerine Bilimsel Veriler
Yazıt, gövdesi insan vücudu formundaki bir taş üzerine kazınmış altı satır metinden oluşur. ([Vikipedi][2])
Metin, bilinen en erken Türk yazıtlarından biri olarak kabul edilir. ([acikders.ankara.edu.tr][3])
Yazıt, üzerinde runik olarak tanımlanan bir alfabe ile yazılmıştır; yani Orhun Alfabesi ya da göktürk yazısı kapsamında değerlendirilen bir yazı sistemiyle. ([Enpopüler Sorular][4])
Dilbilimsel açıdan, Çoyr Yazıtı’ndaki dil yapısı, “Eski Türkçe” evresiyle ilişkilendirilen özellikler taşır. Örneğin, “Tun Bilge Kutluğ… Elteriş kağanğa…” gibi ifadeler görülmektedir. ([Tarihte][1])
Ancak önemli bir not: Birçok kaynak, yazıtın uzunluğu, silinmiş kısımları ve belirsizlikleri nedeniyle, “Türk dilinin en eski yazılı örneği” şeklinde kesin sınıflandırmadan kaçınmaktadır. ([Türk Dili][5])
“Hangi Dil?” Sorusuna Yaklaşımlar
Bilim dünyasında Çoyr Yazıtı’nın “tam olarak hangi dil evresine ait olduğu” konusunda farklı görüşler mevcuttur. Aşağıda iki ana yaklaşımı karşılaştırdım:
| Yaklaşım | Temel Görüş | Dayanaklar |
| ——————————————————————————– | —————————————————————————————————————————————————————— | —————————————————————————— |
| “Erken Orhun Türkçesi/Orta Türkçe Öncesi” | Yazıt, göktürk dönemine ait Türkçe’nin ilk evrelerinden birini temsil eder; yani “Eski Türkçe” terimiyle ilişkilendirilebilir. | Tarih 7. yüzyıl, göktürk alfabesi kullanımı, dilin Türkçe kökenli oluşu. |
| “Eski Türkçeye Kadar Giden, Ama Tam Olarak ‘Eski Türkçe’ Etiketine Girmeyen” | Yazıt dilbilimsel olarak Eski Türkçe özelliklerini taşısa da, dönemin kısa ve eksik belgesi olması nedeniyle “klasik Eski Türkçe” dönemine tam olarak denk düşmez. | Yazıtın silinmiş bölümlerinin fazla olması, metnin kısalığı ve yorum farkları. |
Bu iki yaklaşımı düşünürken şu soru aklımıza geliyor: Eğer yazıt “Eski Türkçe” dönemi olarak sınıflandırılacaksa, bu bizim dil tarihimiz açısından ne ifade eder? Yazıt “onun öncesi bir dil evresi” ise bu ne tür bir dilsel gelişmeye işaret eder?
Toplumsal ve Kültürel Etkiler
Dil sadece bir iletişim aracı değildir. Bu yazıt aracılığıyla, dönemin politik, toplumsal ve kültürel dinamiklerine dair ipuçları da bulabiliyoruz:
Yazıt, bir devlet ya da güç odağı tarafından dikilmiş olabilir; metinde “İlteriş Kağan” adı geçer. ([Tarihte][1])
Bu, yazılan dilin sadece dil olarak değil, bir kimlik ve devlet aracı olarak da kullanıldığını gösterir.
Dilin bu kadar erken bir döneme ait olması, Türk topluluklarının yazılı kültüre erken geçmişini ve yazının toplumdaki yerine dair düşündürücü verileri içerir.
Tartışma Başlatacak Sorular
Bu yazıtın dili “Eski Türkçe” olarak sınıflandırılmalı mı? Neden ya da neden değil?
Yazıtın kısa olması ve silinmiş bölümleri, dilbilimsel sınıflandırma açısından ne kadar güvenilir kılmaktadır?
Günümüz Türkçesi ile Çoyr Yazıtı’ndaki dil arasında nasıl bir süreklilik veya kopuş vardır?
Bir yazıtın “ilk örnek” olması, onun dil açısından en temiz veya en belirleyici belge olduğu anlamına gelir mi?
Yazıtın bulunduğu bölge ve taşın biçimi dilsel analizimize nasıl katkı sunar?
Sonuç
Çoyr Yazıtı, dil tarihimizde çok değerli bir belge. Alfabesinden döneme, dil özelliklerinden toplumsal bağlamına kadar pek çok açıdan araştırmaya açık. Bilimsel veriler bize bu yazıtın 7. yüzyılda yazıldığını, Türk kökenli bir dilde ve göktürk alfabesiyle yazıldığını söylüyor. Ancak “tam olarak Eski Türkçe mi?” sorusu hâlâ tartışma konusu. Belki bu tartışma, dil tarihimize dair daha derin sorgulamalar yapmamıza vesile olabilir.
Sizce bu yazıt “Eski Türkçe” etiketiyle anılmalı mı? Yoksa dilsel bir geçiş evresi olarak mı değerlendirilmelidir? Düşüncelerinizi merak ediyorum.
[1]: https://www.tarihte.net/coyr-yaziti/?utm_source=chatgpt.com “Çoyr Yazıtı Hakkında Detaylı Bilgi – Tarihte”
[2]: https://tr.wikipedia.org/wiki/%C3%87oyr_Yaz%C4%B1t%C4%B1?utm_source=chatgpt.com “Çoyr Yazıtı – Vikipedi”
[3]: https://acikders.ankara.edu.tr/mod/page/view.php?id=18775&lang=tr&utm_source=chatgpt.com “TUR149 Türk Dili Tarihine Giriş: Türk Dilinin Dönemleri”
[4]: https://enpopulersorular.com/library/lecture/read/39483-coyr-yaziti-hangi-alfabe?utm_source=chatgpt.com “Çoyr yazıtı hangi alfabe? – enpopulersorular.com”
[5]: https://turkdili.org/turk-dilinin-tarihi-donemleri/?utm_source=chatgpt.com “Türk Dilinin Tarihî Dönemleri – Türk Dili”